Psychologe Femke Nijboer mag graag dwarsliggen. Op lezingen prijst ze de zegeningen van een kort en door drank, rookwaar, drugs, vette hap en overspel geteisterd bestaan aan. Haar boek En ze leefden nog kort en gelukkig beleeft inmiddels zijn derde druk. De wetenschapper, verbonden aan de Universiteit Twente: „Ga vaker vreemd, dan neemt de kans op een hartaanval toe!”
Ook op de meest recente editie van het Zwarte Cross Festival vorige maand in de Achterhoek wist ze weer de tent van Universiteit Twente tot de nok toe te vullen. Wegens groot succes geprolongeerd, want ook het jaar ervoor was Femke Nijboer nadrukkelijk aanwezig op het evenement dat bepaald geen manifestatie van saaie modelburgers is.
Steek er nog een op
En opnieuw werd de spreekbeurt van de psychologe, verbonden als docent aan de Universiteit Twente, onthaald met instemmend gejuich en donderend applaus. Femke Nijboer: „Onder het (plat)Twentse motto Kats noar de kloten – helemaal naar de kloten – adviseerde ik de toehoorders veel meer bier te drinken, nóg meer sigaretten op te steken en vaker vreemd te gaan. Want uit onderzoek blijkt dat bij die laatste activiteit de kans op een hartaanval toeneemt. Nou, dat viel in vruchtbare bodem.”
De spreekster meldde terloops dat ze zelf niet ouder dan 50 wilde worden. Als iedereen dat nou eens deed. „De voordelen daaraan verbonden”, vervolgde ze, „zijn geweldig. De vergrijzing is in één klap opgelost, want we leven in een land dat een hekel lijkt te hebben aan ouderen. Die vormen een probleem: ze zijn onkundig, duur, zwak, alleen maar negatief en snappen niks van techniek. Zo lossen we de krapte op woningmarkt op, komt er veel geld vrij van die stinkend rijke oudjes voor de jongere generatie en kan de gezondheidszorg weer ademhalen.”
Femke Nijboer: „Je zag mensen kijken: is ze helemaal krankzinnig geworden? Maar ik ging onverstoorbaar door met het geven van tips. Op de eerste plaats: wees arm. Niet zo’n prettig vooruitzicht, maar je gaat veel sneller richting je kist. Dump je vrienden, want eenzaamheid is gerelateerd aan een kortere levensduur. Met een beetje geluk kom je in een depressie terecht, die versnelt de gang naar het einde ook. En als je toch nieuwe vrienden maakt, zorg dan dat die een slechte leefstijl hebben. Drink veel alcohol, vooral bier. Uit onderzoek is gebleken dat bierdrinkers korter leven dan mensen die wijn of wodka consumeren vanwege het overgewicht waarvoor bier verantwoordelijk is. Rode wijn gezond? Onzin, alle alcohol is slecht voor je.”
Veel seks
„Ik ging vervolgens verder, zat er lekker in: ‘Wie rookt er van jullie nog niet? Kom op, biets een sigaret bij je buurman en begin. Het mag ook vapen zijn. En veel seks hè? Het mooiste is natuurlijk als je kunt gaan tijdens de seks – dan sterf je compleet gelukkig. De kans is klein, slechts één procent van alle hartinfarcten. Maar blijf het proberen. Italiaanse onderzoekers hebben aangetoond dat de kans op een hartaanval groter is als je vreemdgaat: vanwege de nieuwe partner, stress en schuld. Doen dus’.”
Aan het einde van haar betoog wenste Femke Nijboer ‘iedereen een goede dood.’ De psychologe: „Mensen sloegen me na afloop op de schouder, knuffelden me… Iedereen had geweldig plezier – ik ook.”
Femke Nijboer (46) wil met haar lezingen in het land vooral breken met de braafheid van wetenschappelijke praatjes, die niet zelden een hoog slaapverwekkend gehalte kennen. „Ook ik word dikwijls gevraagd voor spreekbeurten over vitaliteit en het gezonde brein. In het lezingencircuit kom je snel bij een afdeling als personeelszaken terecht en die wil weten: hoe houden we onze medewerkers vitaal en op gewicht. Bewegen ze wel genoeg, eten ze gezond?”
Ze vervolgt: „Dan hoor je jezelf weer hetzelfde standaardverhaal afsteken: blijf in beweging, eet fruit en groente, vermijd stress. Prima hoor, het publiek leek altijd geïnteresseerd. Of deed in elk geval alsof. Maar ik voelde, als ik vertelde, mijn lijf altijd zwaar worden van die bekende boodschap die je inmiddels overal hoort.”
‘Voelde me soms een bedrieger’
„Tegelijk realiseerde ik me tijdens die lezingen: wie ben ik om dit toch om dit belerende verhaal af te steken? Ik heb ook overgewicht, stoei ermee. Ben dol op wijn, vroeger zelfs tot op het randje van ‘nou-die-lust-m-wel’… Ik heb lang gerookt, alles dat lekker is, heb ik gedaan en doe ik, gematigder, nog steeds. Ik voelde me enigszins een bedrieger achter het katheder met mijn dia’s. Kijk mij eens met m’n stoere wetenschapspraatjes over hoe je om moet gaan met pech, Nou, daar ging ik helemaal niet goed mee om. Ik dronk gewoon een fles wijn als het flink tegenzat. Toen besloot ik: ik ga het helemaal omgekeerd vertellen.”
Ze vervolgt: „Ik werd daar, net als mijn publiek, veel vrolijker van. Ik dacht nog: ik weet niet wat dit betekent voor mijn reputatie als wetenschapper, maar hier heb ik echt iets te pakken. Een mooi verhaal om te vertellen, een relaas dat mensen op z’n minst tot nadenken moet stemmen.”
Ze besloot daarop de Blijde Boodschap van een lang, gelukkig en gezond leven niet alleen geheel om te keren, maar er ook een boek over te schrijven met dezelfde omdraaiing. Het resultaat, En ze leefden nog kort en gelukkig (met als veelzeggende ondertitel ‘Het slechtste zelfhulpboek ooit geschreven’), beleeft, inmiddels zijn derde druk. Een gids waarin Femke Nijboer de lezer, geïnspireerd door haar tegendraadse denken, tal van wenken en suggesties aan de hand doet om het leven op aangenaam ongezonde wijze stevig in te korten.
Vurige verleidster
Maar is Femke Nijboer nu een vuige verleidster, de snode slang die kronkelt in het aarde paradijs om de mensheid te verleiden tot ongezonde zonden in een laveloos leven? Het tegendeel is waar. Haar werk op de Universiteit Twente richt zich op hoe mensen met behulp van technologische ondersteuning zelf grip kunnen krijgen op hun ziekte. „Dat is”, zegt ze, „tegenwoordig van groot belang. Je wilt, door de grote druk op de gezondheidszorg, het ziekenhuis mijden en patiënten zoveel mogelijk thuis laten wonen.”
Nijboer vervolgt: „Bij onze vakgroep vertaalt zich dat met name in E-health – met digitale middelen op afstand contact houden met je zorgverlener zodat je jezelf thuis kunt monitoren. Met apps en wearables – denk aan een glucosemeter op je arm – kom je heel ver. Overigens: die transformatie komt eraan hoor, de zorg wordt meer dan ooit digitaal, online en op afstand.”
‘Omgekeerde Arie Boomsma’
Wat zij wil is door de radicale omkering van de gezondheidsgeboden (een cabaretier noemde haar treffend ‘de omgekeerde Arie Boomsma’, naar de wurgend positieve welzijnsgoeroe) haar publiek tot nadenken stemmen. „Ik wil niets anders dan mensen laten beseffen dat je wel degelijk invloed hebt op je gezondheid. Tegelijk wil ik ook alle influencers en gezondheidspredikanten relativeren en tikjes uitdelen.”
Nijboer: „Die ‘gezondheidspredikers’ zijn vaak van die verbeten types met wie ik nooit naar de kroeg zou willen, hoewel ik graag een uitzondering maak voor de hoogleraar neuropsychologie Erik Scherder. Ze geven je de illusie dat gezondheid heel erg maakbaar is. Dat je je welzijn en welbevinden in eigen hand kunt, ja, zelfs móet nemen. Ik wantrouw hen ook: ze zijn alleen maar bezig met getalletjes en realiseren zich niet dat ziekte en dood een gewoon onderdeel van de samenleving zijn. Ik voel me wel geïnspireerd door mensen die bijvoorbeeld aan het afvallen zijn en op Instagram allerlei mooie resultaten laten zien. Maar ik voel me ook wel geïntimideerd. Kom op zeg, die die billen ga ik nooit krijgen, denk ik dan.
Weet: jouw gezondheid is ten dele maakbaar. Vaak wordt een individu totaal verantwoordelijk gemaakt voor zijn eigen gezondheid. Je kunt er veel aan doen, maar als sterveling heb je het beslist niet louter in eigen hand. Die relativering mis ik in al die gezondheidsbetogen. Bovendien: ga eerst eens in gesprek met de overheid en bedrijven over de meuk die ons wordt aangeboden. Ik wil veel milder naar mensen zijn en veel strenger voor bedrijven. Als de belangrijkste voorspeller voor je leven je postcode is, wat moet je dan doen? Als je in een gezin wordt geboren waar 10 schnitzels op een zaterdag normaal zijn?”
Geen prediker
Bij het uitdragen van haar dwarse kijk op gezondheid schuwt Femke Nijboer de zelfspot niet. „Ik ben geen prediker, ik vertel en schrijf het licht op en met een grapje.” Niet alleen op Zwarte Cross, geen verzameling van geheelonthouders, maar ook in andere milieus zorgt haar oratie voor prettige opschudding. In het statige academiegebouw in Leiden bijvoorbeeld voor een gehoor van artsen en andere werkers in de gezondheidszorg.
„Die moesten eveneens lachen, ook zonder bier. Ik merkte daar in de nazit aan de koffie met muffin dat veel mensen in een soort creatieve modus terecht komen. Je standaard denken als arts wordt veranderd en geprikkeld, je komt op andere ideeën en bekijkt zaken uit andere invalshoeken. En dat is wat ik wil met mijn dwarse betoog.”
Haar collega-wetenschappers, vertelt ze, reageren ‘uitsluitend positief’. Femke Nijboer: „Het boek is zo absurd en over the top dat het wel duidelijk is dat ik dit niet in alle ernst meen. Ik wil niemand voortijdig dood hebben. Laat mensen gelukkig leven zolang of zo kort als ze willen.
Het is natuurlijk wel zo, en dat aspect benoem ik, dat de gezondheidszorg vastloopt. In 2060 moet een op de drie Nederlanders in de zorg moet werken om het allemaal rond te krijgen. Je ontkomt dan niet aan het maken van keuzes. Wie behandel je wel, wie niet? Mensen moeten zich realiseren dat hun keuze voor een bepaalde leefstijl beperkingen kent.”
Horrorboeken
Het is geen toeval dat Femke Nijboer een grote passie heeft voor horrorboeken, met name de bloederige verhalen van Stephen King. „Ik houd er ook van zaken heel beeldend te beschrijven. In mijn boek typeer ik onze organen tamelijk macaber. Willen we kort leven, dan zijn organen onze vijanden. Die moeten kapot worden gemaakt.
Ik heb met mijn twee kinderen veel lol gehad bij het schrijven van En ze leefden nog kort en gelukkig. Mijn zoon zei: een praatje over de hersenen is zó saai. Hoe smaken ze eigenlijk? Tijdens mijn lezing vraag ik ook aan mensen of ze weleens hersenen hebben gegeten. Er is altijd wel iemand die z’n hand opsteekt.”
Ze is er inmiddels van overtuigd dat de ironie en satire van haar boek en betogen niemand ontgaat. „Eén keer las ik een ingezonden brief in een landelijke krant van een verpleegkundige. Die sprak er schande van. ‘De zorg staat al zo onder druk en dan zeg jij dat iedereen moet gaan roken…’ Ik heb ooit in het detentiecentrum van Ter Apel gesproken. ‘Probeer zoveel mogelijk stress te hebben’, doceerde ik. Nou, al die mannen keihard lachen natuurlijk. Die begrepen mijn galgenhumor goed.”
Gillend en trappend
Hoe bang of onbevreesd is Femke Nijboer zelf eigenlijk voor het moment waarop ze het tijdige met het eeuwige verwisselt? „Eerlijk? Ik zal niet vredig en waardig gaan, vrees ik. Ik ga gillend, trappend en weigerend het einde tegemoet; ik leef gewoon graag. De familie Nijboer kiepert in de regel rond 55 jaar om door een hartinfarct.
Ik besef me dat ik op m’n 46ste wel op gewicht moet blijven. Ik wandel veel en doe geregeld aan krachttraining. Roken heb ik eraan gegeven, maar de drank niet afgezworen. Ik matig en beperk mezelf: drie dagen per week twee glazen. Dat is veel meer geweest, vooral na mijn scheiding. Ik ben wel iemand die tijdens moeilijkheden zegt: dempen dat rotgevoel! Net als menig ander. Of het nou met wijn, chocola of sigaretten is.
Tot nadenken stemmen
Mijn missie is door een beweringen vol van overdrijving mensen tot nadenken te stemmen. Tijdens de lezing roep ik op om je tanden niet meer te poetsen. Mondhygiëne is belangrijk voor je hart en je hersenen, dus stop er maar mee. Na afloop kwam een man naar me toe: ‘Goh, die relatie was mij totaal onbekend’. Aha, dacht ik. Zo kan ik dus mensen op een prima manier bereiken.
Tegelijk ervoer ik dat ik door het schrijven van mijn boek ook mezelf heb bereikt. Ik ben gezonder gaan leven door dat ik die zogenaamde vijand van dichtbij bekeek en me ervan doordrong hoe mooi het lichaam is. Ik heb er mijn beste vriend van gemaakt en probeer er nu goed voor te zorgen.”
Meer weten over gezondheid? In deze stukken helpen we je op weg:
Foutje gezien? Mail ons. Wij zijn je dankbaar.
