Psycholoog over hoe je verwachtingen van ouders kunt herkennen

Wellicht hadden je ouders van jou de nodige verwachtingen? Of misschien heb jij die nu zelf van je eigen kroost? Volgens psycholoog Marjan de Vries kunnen verwachtingen goed afgestemd, maar ook niet goed afgestemd zijn. En die laatste vorm kan nogal doorsijpelen in een volwassen leven. Ze legt uit hoe je verwachtingspatronen in jouw familie leert herkennen en, eventueel, kunt doorbreken.

Marjan de Vries is psycholoog en begeleidt in haar praktijk inmiddels 33 jaar mensen met allerlei psychologische klachten. Tijdens haar opleiding is het Alfred de Lange, de bekende Emeritus bijzonder hoogleraar Relatie- en Gezinstherapie, vanuit het systeemtheoretisch perspectief, die haar leert over familiesystemen. „Door hem ben ik systemisch opgeleid. Veel problematiek kun je vanuit een systeemtheoretisch kader benaderen en daarmee begrijpen. Niet alles in het leven natuurlijk. Als jij een auto-ongeluk krijgt en later niet meer in een auto durft te stappen, dan benader je dat eerder vanuit het perspectief van het trauma van het ongeluk. Maar onze jeugd, het gezin en de familiegeschiedenis zijn heel vormend. Het vormt ons in goede en kwade zin. Het is een rijke bron om de klachten die een mens ervaart te begrijpen.” 

De Vries is zelf moeder. Kijkt ze ook systemisch naar haar eigen gezin? „Daar ontkom je niet aan. Mijn ouders hebben bijvoorbeeld allebei de oorlog meegemaakt als kinderen. Dat zijn wel systemen waar ik naar kijk. En voor mijn boek interviewde ik ook mijn eigen kinderen, over hun kijk naar ons familiesysteem.”

Verwachtingen van ouders

De psycholoog schreef namelijk meerdere boeken, waaronder haar boek Boven Verwachting over de verwachtingen van ouders. Het boek komt voort uit de vele verhalen die zij in haar praktijk hoort. „Maar tegelijkertijd herkende ik in bijvoorbeeld de media ook patronen over verwachtingen van ouders. Zo las ik onder meer een verhaal over de Noorse atleet Jakob Ingebrigtsen. Die had in zijn jeugd met zeer dwingende verwachtingen te maken en is inmiddels gebrouilleerd met zijn vader.”

Ingebrigtsen is een jong toptalent in de atletiekwereld en verovert de wereldtop, maar hij sprak eerder uit dat hij’ ‘hardlopen eigenlijk helemaal niet leuk vindt’, schreef onder meer De Volkskrant. „Dat fascineerde me. Waarom doe je dan aan hardlopen? We doen als mens veel dingen die van ons verwacht worden. Kinderen zijn beïnvloedbaar.”

Psycholoog Marjan de Vries over verwachtingspatronen

Beïnvloeding hoeft volgens de psycholoog overigens niet altijd negatief te zijn. „Ik koos als kind ook voor handbal en softbal omdat mijn ouders dat deden. Daar zat absoluut geen dwang achter. En sommige kinderen kiezen hetzelfde beroep als hun ouders, zonder dat ze daartoe aangezet worden.” Maar bij Ingebrigtsen was dat anders. Zijn vader, die ook de coach was van al zijn hardlopende kinderen, werd namelijk aangeklaagd, maar later vrijgesproken, vanwege mishandeling en emotioneel misbruik van zijn kinderen. „Bij Ingebrigtsen herken je dat dwingende gedrag van zijn vader in zijn verhaal. Dwingend gedrag zie ik op allerlei gebieden. Ook in mijn praktijk herken ik dat soort ervaringen. Die bleven bij mij hangen.” 

Ze vervolgt: „Dat soort verhalen tref je heel vaak. Bijvoorbeeld bij artiesten, sporters, ondernemers of immigrantenkinderen. Bij die immigrantenkinderen zie je bijvoorbeeld dat hun ouders alles hebben opgeofferd om hun kind een betere toekomst te geven. Maar dat moet je als kind dan wel waarmaken. Ook dat kan een belastend verwachtingspatroon zijn.”

Goed afgestemde versus niet goed afgestemde verwachtingen

Volgens de psycholoog bestaan er goed afgestemde en niet goed afgestemde verwachtingen van ouders. „Als ouder mag je natuurlijk best verwachtingen hebben. Bijvoorbeeld omdat je wilt dat het goed gaat met je kind. Als je jong bent, begrijp je bijvoorbeeld niet waarom je rekensommen moet maken, dat had ik als kind ook. Kinderen overzien niet dat ze op een dag moeten functioneren in een maatschappij. Ouders wel en zij mogen een kind daarin best coachen. Maar zodra er een dwingende aanpak om de hoek komt kijken, begeef je je op glad ijs. Het gaat namelijk niet alleen om de inhoud, maar ook om de houding van ouders als de verwachtingen niet uitkomen.” 

„En dan maakt het nogal uit hoe je als ouder met die verwachtingen omgaat. Kun je naar je eigen verwachtingen kijken en het gesprek aangaan met een kind? Kun je veiligheid bieden? Wat speelt er allemaal mee in jouw verwachtingen? Ouders maken fouten en dat is niet erg. Maar je moet wel openstaan voor een gesprek en luisteren naar kinderen. Dan zijn verwachtingen niet goed afgestemd.”

Vrijheid en bescherming

Als ouders helemaal geen verwachtingen hebben, is dat namelijk ook niet goed, legt De Vries uit. „Dan wek je de indruk dat het er allemaal niet toe doet. Daarin is balans nodig. Ouders met gezonde opvoedstijlen beheersen eigenschappen als empathie, zelfreflectie en humor. En dan mag je best iets van je kind vragen en grenzen stellen. Het leven draait niet alleen maar om een kind en de maatschappij is niet altijd leuk en lief. Als je dat een kind leert, kan het zich namelijk ontwikkelen. Het is als ouders zoeken naar een balans tussen vrijheid en bescherming.” Eerder sprak Metro met orthopedagoog Loes Waanders. Zij pleit voor meer ontspannen ouderschap. 

Zoals de psycholoog omschrijft, is er een verschil tussen goed afgestemde en niet goed afgestemde verwachtingen. „Waarom wil je iets van je kind? Dat is een belangrijke vraag om jezelf af en toe te stellen. Zit daar eventueel eigen belang of gevoel bij? Of verwacht je iets in het belang van het kind?”

Belang van ouder

De psycholoog haalt als voorbeeld de serie Oogappels aan. „Hoofdrolspeelster Merel zet dat goed neer. Bij haar kun je zien dat ze haar eigen verwachtingen afdwingt bij dochter Lieke. Die eigenlijk misschien wel naar het conservatorium wil, maar door haar moeder dwingend richting de studie medicijnen gedirigeerd wordt. Het gaat namelijk niet om het belang van Lieke, maar waarschijnlijk om de status die Merel daaraan kan ontlenen. Dat heeft waarde voor haar. Dat zie ik bij veel ouders en komt veel voor. Bij niet goed afgestemde verwachtingen wordt een ouder dwingend in woord en gedrag. Bijvoorbeeld met boosheid, teleurstelling, verdriet of er hangen consequenties aan vast. Allemaal in de hoop dat een kind doet wat zij willen en nodig hebben. Maar daardoor maakt een kind wel een keuze die wellicht niet bij hem of haar past.” 

Effect verwachtingen ouders op volwassen leven kind

Wanneer je als kind dwingende verwachtingen thuis ervoer, kan dat op latere leeftijd voor nogal wat uitdaging en worsteling zorgen. Overigens benadrukt De Vries dat niet ieder kind hetzelfde is en ieder kind anders met dingen omgaat, maar zij ziet wel veelvoorkomende patronen door verwachtingen. „Deze kinderen ervaren op latere leeftijd bijvoorbeeld uitdagingen wat betreft hun zelfbeeld of zelfvertrouwen. Als jij namelijk altijd moet doen wat een ander zegt, ben je dan wel oké zoals je bent? Dat kan doorwerken in hoe je over jezelf denkt en de keuzes die je maakt in je latere leven. Dat kan bijvoorbeeld resulteren in onderpresteren, wantrouwen naar jezelf en niet kunnen komen waar je wilt komen.”

„Maar ook angst is iets wat je in je volwassen leven kunt ervaren door verwachtingen. Als je het vaak of nooit goed doet, dan kun je bang worden om überhaupt iets te doen. En wellicht denken dat je beter niks kunt doen.”

„En ook eenzaamheid kan doorsijpelen in een volwassen leven. Bijvoorbeeld als je ouders niet anticiperen en rigide blijven vasthouden aan hun normen en waarden. Lale Gül spreekt daar eerlijk over. Dat je verstoten wordt omdat je het anders wilt doen. Dat kan heel eenzaam zijn.” 

Hart volgen

Verwachtingen zijn er in alle soorten en maten en verschillen ook per gezin en leeftijdscategorie. „Maar bij jonge mensen is studie vaak iets waar ouders verwachtingen van hebben. ‘Je gaat niet naar de kunstacademie, maar een echt vak leren’, vertelde iemand in mijn praktijk. Maar ook het idee dat je bijvoorbeeld binnen de ‘kudde’ of norm moet blijven en je in hetzelfde dorp blijft en dezelfde keuzes maakt als je ouders. Ook bij veel sporters en beroemdheden zie je vaak de verwachtingen van ouders terug. Overigens hebben de grote sporters wel nog successen behaald en geld verdiend. Maar we vergeten soms alle jeugdvoetballers of andere jonge sporttalenten die het net niet werden. Die ‘faalden’ en hun ouders ’teleurstelden’ . Dat kan heel diepgeworteld zitten.” 

Volgens De Vries gedijt onze mentale gesteldheid het best als we ons eigen hart mogen volgen. „Ook al voldoet dat niet aan de norm. Het dwingende karakter kan je erg vastzetten in het leven. Veel kinderen gaan toch doen wat hun ouders van hen verwachten. Je wilt je ouders trots maken, de sfeer goed houden en ze blij maken. Dat is een complexe dynamiek.” 

Eigen verwachtingen herkennen

Ook De Vries hoort nog regelmatig dat ouders stellen dat ze altijd ‘het beste met een kind hebben voorgehad’ of ‘hun best hebben gedaan’. Maar volgens de psycholoog vergeten sommigen het verschil tussen praktisch en emotioneel ouderschap. „Het praktische en financiële stuk bijvoorbeeld, dat begrijpen veel ouders wel. En ook dat stuk is nodig. Ouders die hun kind overal naartoe rijden en ervoor zorgen dat er bijvoorbeeld financieel niets tekort wordt gekomen.”

„Maar zij vergeten, of voelen niet, dat je ook tegemoet moet komen aan de emotionele behoeften van kinderen. De emotionele beschikbaarheid is belangrijk. Mogen emoties er zijn? Kun je troosten? Omgaan met verdriet? Een luisterend oor hebben? Die ouders kunnen misschien zelf niet met die emoties omgaan en vegen ze daarom van tafel. Maar gezien worden, een knuffel krijgen, ‘Ik ben er voor je’ uitspreken, dat zijn waardevolle dingen voor een kind. Ouders maken niet altijd het onderscheid tussen emotioneel en praktisch. En ja, kinderen vinden het emotionele stuk over het algemeen belangrijker.” 

Stel je bent zelf ouder, hoe zorg je ervoor dat je waakt voor je eigen verwachtingen? „Veel ouders zijn zich niet bewust dat ze verwachtingen opleggen. En als je het je niet bewust bent, ga je er ook niks mee doen. Stap één is dus bewustwording. Daarna is zelfreflectie belangrijk. Klaagt jouw kind tegen je? Of is het boos op je? Luister dan naar wat hij of zij je wilt vertellen. En dan is het raadzaam om jezelf af te vragen: waar komen die verwachtingen vandaan? Deden mijn ouders dat ook? Hoe zit het met de familiegeschiedenis? En het allerbelangrijkste: ga in gesprek met je kind en bespreek hoe het eventueel anders kan.”

Familiepatronen doorbreken

Als je als (volwassen) kind wellicht te maken hebt gehad met de dwingende verwachtingen van je ouders, ook dan kun je iets in beweging brengen, volgens De Vries. „Observeer eens jouw eigen familiedynamiek. Tijdens verjaardagen of etentjes. Hoe reageren jouw ouders op jou en je broers en zussen? Stel, jij zegt tegen jouw ouders iets kwetsbaars? Hoe reageren ze daarop? Breng dat beeld van een gezin eens in kaart.” Is dat beeld duidelijker, dan oppert De Vries met broers of zussen in gesprek te gaan. „Vraag of zij dezelfde dingen herkennen of ervaren. In veel gezinnen zie je ook nog dat bijvoorbeeld een kind een ‘favoriet’ is of juist een ‘zondebok’. ‘Neem een voorbeeld aan je grote broer’, is bijvoorbeeld zo’n ondoordachte uitspraak van ouders. Praat met je broers of zussen over jullie jeugd en opvoeding. En kijk bijvoorbeeld ook naar de rollen en gedrag van opa en oma.”

De psycholoog vervolgt: „Daarna kun je jouw observaties en bevindingen opschrijven in een brief. Een brief die je voor jezelf houdt, maar ook kunt voorlezen. Hoe reageren jouw ouders daarop? En praat ook met je ouders over hoe het bij hen thuis vroeger ging. Het is raadzaam om dat soort vragen niet aanvallend, maar nieuwsgierig te stellen. Vraag bijvoorbeeld: ‘Waarom wilden jullie kinderen? Wat verwachtten jullie ooit van het ouderschap? Wat hoopten jullie toen te worden? Dat kunnen hele mooie gesprekken worden. En als je zo ver bent, kun je aankaarten dat je je bijvoorbeeld niet vrij voelt om eigen keuzes te maken. Of het moeilijk vindt dat een vader of moeder bepaalde dingen tegen je zegt.” 

Eigen keuzes

Niet iedere ouder is in staat om daar goed mee om te gaan. „Willen ouders daar helemaal niks van weten? Of kunnen ze dat niet? Dan kun je ze daar natuurlijk niet toe dwingen. Wel is het goed je los te maken van hun niet goed afgestemde verwachtingen. Dat kan op verschillende manieren. Mocht je door allerlei negatieve ervaringen bijvoorbeeld zijn gaan geloven dat jij er niet toe doet, dan kun je dat door EMDR-therapie (gericht op die negatieve ervaringen) gaan verwerken. Zodat er ruimte komt om iets anders (positievers) over jezelf te gaan geloven.” 

Voor haar boek had De Vries regelmatig contact met diverse cliënten die ooit bij haar in de praktijk kwamen of nog komen. Om hen te vragen wat het herkennen van familiesystemen en eventueel doorbreken van verwachtingspatronen, hen uiteindelijk bracht. „Bijvoorbeeld iemand die zijn baan opzegde omdat hij daar niet gelukkig van werd. En daarna op professioneel gebied compleet andere keuzes maakte.”

„Maar ook een vrouw die altijd van haar moeder verplicht gelukkig moest zijn, wat overigens ook zo’n interessant thema is. Haar moeder kon er namelijk niet tegen als het niet goed met haar ging en daarom moest het altijd goed gaan. De continue druk dat je nooit een keer een dip of slechte dag mag hebben. Zij herkende dat patroon steeds meer en besprak dat ook met haar zus. Waardoor ze sterker werd en grenzen leerde stellen. Doordat die last verdwijnt, wordt het leven een stuk minder zwaar. Zeker als je het met een broer of zus kunt delen, steun bij elkaar vindt en andere keuzes kunt maken dan je ouders.”

Regie van het kind

En daarmee de regie over je eigen leven pakt, benadrukt de psycholoog. „Dan kun je keuzes maken die voor jou goed lijken. Hebben jouw ouders daar moeite mee? Dan is dat misschien lastig, maar dat hoeft je niet tegen te houden. Ouders moeten soms ook stappen leren maken. Zo ging ik zelf ooit op mijn 22ste naar Amerika, maar stonden mijn ouders toen niet te juichen. Telefoons en Polarsteps waren nog niet uitgevonden. Maar ik ging wel. Nu is een van mijn eigen kinderen aan het backpacken en begrijp ik ook beter wat zij doormaakten. Soms moet je als kind dingen doen die je ouders misschien moeilijk vinden. Dat mogen ze best ervaren, maar de regie van het kind is belangrijk. Uiteindelijk moet je als kind je eigen keuzes maken en daar zelf verantwoordelijkheid voor dragen.” 

Reacties