AI wordt steeds vaker gebruikt om bijvoorbeeld onderzoeken en scripties sneller te schrijven. Het kan enorm efficiënt zijn: ideeën genereren, teksten structureren en samenvattingen maken gaat in een paar seconden. Maar dat gemak heeft ook een keerzijde.
Steeds vaker verschijnen er in onderzoeken en papers zogenoemde ‘gehallucineerde’ citaten: bronnen die door AI worden verzonnen en in werkelijkheid niet bestaan. Dat kan grote gevolgen hebben voor de betrouwbaarheid van onderzoek. Uit onderzoek van de Groene Amsterdammer blijkt ook de Nederlandse wetenschap niet immuun te zijn.
Onder meer wetenschappers van de Wageningen Universiteit en het Rotterdamse Erasmus MC hebben artikelen gepubliceerd met spookreferenties. De Wageningen Universiteit zegt tegen de NOS geschrokken te zijn.
Onderzoeken gebruiken die helemaal niet bestaan
In februari bleek al bij onderzoek van het wetenschappelijk blad Nature dat minstens tienduizend publicaties uit 2025 door AI verzonnen academische verwijzingen bevatten. Volgens de Groene Amsterdammer hebben in de afgelopen drie jaar honderden aan Nederlandse universiteiten verbonden wetenschappers artikelen gepubliceerd met spookreferenties.
Het tijdschrift onderzocht samen met de Data School van de Universiteit Utrecht ruim honderdduizend publicaties in wetenschappelijke tijdschriften. Het percentage artikelen met spookreferenties bleek in drie jaar tijd verzevenvoudigd: in 2023 bevatte nog 1 op de 1400 artikelen een spookreferentie, dat was in de eerste maanden van 2026 1 op de 200, meldt de NOS.
In totaal vond de Groene in 208 door vakgenoten beoordeelde artikelen ruim 748 verwijzingen naar wetenschappelijke onderzoeken die niet bestaan.
‘Een stukje slordigheid’
De journalisten die de hoge mate van spookbronnen ontdekten, deelden het met de wetenschappers. „Iedereen schrok heel erg van wat ze hoorden en probeerden het onmiddellijk recht te zetten”, vertelt Yannick van der Heijden, een van de journalisten die meewerkte aan het onderzoek. „Vaak hoorden we als reden toch een stukje slordigheid.”
De journalisten besloten niet alle wetenschappers bij naam te noemen. Maar enkelen gaven aan dat ze AI gebruikten om bijvoorbeeld de alfabetische volgorde of stijl van hun literatuurlijst aan te passen, waarbij zogeheten hallucinaties zouden zijn ontstaan. In andere gevallen gebruikten wetenschappers AI om extra bronnen te vinden die hun hypotheses of stellingen ondersteunden. Daarbij werd niet altijd gecontroleerd of de door AI aangedragen referenties daadwerkelijk bestonden.
Gevaarlijk voor de wetenschap
Het gevaar van nepreferenties, vertelt Van Der Heijden, is dat die een ‘sneeuwbaleffect’ kunnen opleveren, als een niet-bestaand artikel dat een chatbot verzint meerdere keren wordt geciteerd. De onderzoekers zagen bijvoorbeeld hoe een enkele nepreferentie een eigen leven begon te leiden.
„We kwamen bijvoorbeeld een onderzoek tegen over de behandeling van hersenkanker, waarbij een bepaalde behandeling werd onderbouwd door bestaande en niet-bestaande bronnen. Een verkeerd beeld van de bestaande literatuur kan serieuze consequenties hebben”, aldus Van Der Heijden.
Teksten beter controleren op AI
Sommige uitgeverijen ontwikkelen nu detectiesystemen om AI te herkennen. Ook hebben de tijdschriften Springer Nature en Elsevier hun integriteitsteams uitgebreid, zeggen ze tegen de Groene Amsterdammer. Volgens Elsevier zijn „de ’traditionele controlemechanismen’ niet meer genoeg“.
Dat zegt ook Bert Seghers, voorzitter van Enrio, het Europese samenwerkingsverband voor wetenschappelijke integriteit. „Referenties zijn maar een stuk van de vraag. Dit is nog een van de dingen die we kunnen zien: een gehallucineerde referentie van AI kan je gewoon opzoeken en zien dat die niet bestaat”, zegt Seghers tegen de NOS. „Maar als het al kan gebeuren met referenties, wat kan dat ons vertellen over de inhoud van papers die we niet kunnen checken?”
„Het is dan ook cruciaal dat wetenschappers transparant zijn over hoe ze AI gebruikt hebben, en hoe ze op AI toezicht houden, bijvoorbeeld hoe ze output geverifieerd hebben”, zegt Seghers.
Dit zijn de best gelezen artikelen van dit moment:
- Hovenier Bob (35) wacht al maanden op 5600 euro: ‘Na alle complimenten wilden ze ineens niet betalen’
- Jolien (39): ‘Een afscheidscadeautje voor de juf? Daar ga ik niet mee’
- Consumentenbond onthult goedkoopste supermarkten van 2026: verrassende verschuiving aan de top
- Let op: 106 mensen besmet met salmonella na eten van instantnoedels
- Onderzoek onder 87.000 volwassenen: meer dagelijkse blootstelling aan zonlicht hangt samen met minder kans op dementie
