De Democratie Monitor ziet steeds meer signalen van beginnende autocratisering in Nederland. Na een analyse van het politieke jaar waarschuwen onderzoekers dat subtiele aantastingen van de democratische rechtsstaat vaker voorkomen dan tien jaar geleden.
In de zogenoemde Democratie Monitor wordt gekeken naar gebeurtenissen die het afgelopen jaar in de media voorbij zijn gekomen. Onderzoekers toetsten die gebeurtenissen aan een zogenoemde boodschappenlijst van aspirant-autocraten; een lijst bestaande uit acties die autocraten in spé uitvoeren. Denk aan het indammen van de vrije pers of het uitschakelen van politieke tegenstanders.
Waarom ziet de Democratie Monitor meer autocratische signalen?
Onderzoekers van de Democratie Monitor merken zowel geruststellende als zorgwekkende signalen op. „Positief is dat de meest openlijke en vergaande vormen van ‘autocratische acties’ die de onderzoekers in het buitenland zagen, niet of nauwelijks in Nederland voorkwamen in onze lijst van gebeurtenissen.” Daar tegenover staat dat er in ons land veel voorbeelden van autocratische acties zijn die lastiger te herkennen zijn.
„Strategieën gericht op democratische instituties (ontwijking en manipulatie) en democratische waarden (delegitimering) hebben de overhand”, valt te lezen in het onderzoek. „Dit duidt op de mogelijkheid van beginnende autocratisering in Nederland.”
Om welke signalen gaat het?
Bij ontwijking draait een aspirant-autocraat de bestaande regels naar zijn of haar hand zonder dat een regel of wet formeel wordt gebroken. Bij manipulatie wordt de bestaande regel veranderd om de zittende macht te bevoordelen. Bij delegitimering worden tegenstanders, critici en democratische instituties weggezet als illegitiem, corrupt of crimineel.
Als voorbeeld geeft de Democratie Monitor een actiegroep die deurwaarders afstuurde op Statenleden, wat als zeer intimiderend werd ervaren. Ook werden journalisten meermaals bedreigd. Er werd geprobeerd het demonstratierecht in te dammen, en de Raad van State werd in twijfel getrokken, omdat daar ‘veel D66-mensen’ zouden zitten.
Het zijn allemaal gebeurtenissen die de democratie op een of andere manier ondermijnen.
Hoe kan Nederland democratische erosie tegengaan?
In Nederland komen ontwijking, manipulatie en delegitimering dus in meer of mindere mate voor. Volgens de Democratie Monitor is het van belang om hard op te treden tegen ‘democratische erosie’. Signalen lijken in eerste instantie niet ernstig, maar kunnen in de loop van de tijd erger worden.
De Democratie Monitor adviseert daarom om mogelijk democratie-ondermijnende gebeurtenissen expliciet te blijven benoemen, en de bestaande instituties en tegenmacht te waarborgen.
Dat wordt volgens het onderzoek al gedaan, maar mag nog vaker gebeuren. „We zagen bestuurders die een gezamenlijke advertentie plaatsten om aandacht te vragen voor intimidatie van politici. En omroepmedewerkers en de NVJ protesteerden tegen bedreigingen richting journalisten.”
Waarom scoort de Nederlandse democratie slechter dan tien jaar geleden?
De Democratie Monitor concludeerde vorig jaar al dat de Nederlandse democratie niet door de APK komt. 18 van de 45 indicatoren voor een gezonde democratie waren namelijk verslechterd ten opzichte van tien jaar eerder. Uit de data bleek onder andere dat het democratisch gehalte van politiek en bestuur sterk achteruit was gegaan in de periode 2014-2024.
Daarbij wil de Democratie Monitor benadrukken dat het onderzoek geen aanval is op specifieke personen, organisaties of politieke partijen. „Voor de onderzoekers is het niet relevant of actoren daadwerkelijk de bedoeling hadden de democratie te ondermijnen: het gaat erom dát dit soort acties voorkomt, en in welke vorm.”
Dit zijn de best gelezen artikelen van dit moment:
- De Financiële fout van Els (48): ‘Mijn dochter had geen reisverzekering; ik draaide op voor de kosten’
- De Spaarrekening van Bernard (67): ‘Ik ben met pensioen en heb 39.000 euro spaargeld’
- Perry (39) in Ex-treem gênant: ‘Ze sprak met haar vriendinnen over mijn tekortkomingen’
- Victor (69) in Geld maakt (niet) gelukkig: ‘Met geld wordt het leven ineens nóg leuker’
- Twee mensen omgekomen bij auto-ongeluk in Dirksland, Zuid-Holland
