Dit waren de hoogtepunten van het slotdebat 

De partijleiders kruisten de degens in het slotdebat van de NOS gisteravond nog één keer. Het was de allerlaatste poging om zieltjes te winnen. Het leverde een avond vol botsingen, maar ook inhoudelijke discussies op.

Nederland gaat vandaag voor de dertigste keer sinds het begin van de eeuw in het hele land naar de stembus. Voor de negende keer deze eeuw stemmen we voor de Tweede Kamer. 

Bontenbal is ‘politiek spelletje’ VVD zat

Het ging deze campagne – volgens tegenstanders iets te – vaak over met wie Dilan Yesilgöz (VVD) dolgraag wil samenwerken, wie ze uitsluit en wat de breekpunten voor haar zijn. Tijdens het slotdebat legde Yeşilgöz Henri Bontenbal (CDA) nogmaals de vraag voor of hij ‘over links of over rechts’ wil gaan. „Ik ben dat oude politieke spelletje spuug- en spuugzat”, diende Bontenbal haar van repliek.

„Twee jaar geleden trok de VVD de stekker uit het kabinet omdat ze het partijbelang groter vonden dan het landsbelang. Toen zette de VVD de deur open voor Geert Wilders en hebben we twee jaar lang politieke chaos gehad. Ook in deze campagne zie ik de VVD alleen maar weer breekpunten formuleren en coalities formuleren. Wat we moeten doen is een stabiel kabinet bouwen dat gebaseerd is op samenwerken en niet op ruzie, niet op kinderachtig gedrag. De kiezer verdient echt iets beters dan deze oude politiek van de VVD.”

„Ik vraag alleen of u uw eigen kiezers duidelijkheid wil geven”, reageerde Yesilgöz. Daarna herhaalde ze voor de zoveelste keer in het debat en tijdens de verkiezingscampagne dat stemmers de keuze krijgen tussen een links en ‘centrumrechts’ kabinet.

Uithaal naar GroenLinks-PvdA tijdens slotdebat

Ook haalde Bontenbal uit naar GroenLinks-PvdA. De partij stond de afgelopen periode „aan de zijkant”, meent hij. „Terwijl het huis in de fik stond, stond GroenLinks-PvdA alleen aan de kant te vertellen dat het fout was. Wij probeerden ook te blussen.”

Frans Timmermans (GroenLinks-PvdA): „U bedoelt bij die onderwijsbezuinigingen die u wilde doorvoeren? Dat klopt.” Het CDA steunde vorig jaar een onderwijsbegroting in ruil voor lagere bezuinigingen. Bontenbal: „Ik vind dat GroenLinks-PvdA de afgelopen twee jaar wel verteld heeft wat de andere partijen allemaal fout deden – en dat mag ook, dat heb ik ook gedaan – maar ze hebben geen alternatief geboden en hebben niet samengewerkt.”

Discussie Jetten en Wilders

Op het onderwerp migratie en asiel – al jaren een heet hangijzer – ging Wilders met Rob Jetten (D66) en Caroline van der Plas (BBB) in debat. Wilders zei dat Nederland wordt overspoeld door asielzoekers als D66 het voor het zeggen krijgt. Dat vindt Jetten een „bijna gênant huilie-huilieverhaal voor iemand die met 37 zetels en een eigen minister op Asiel en Migratie nog geen wet door de Tweede Kamer heeft gehaald”.

Hij belooft er te zijn voor de kiezers die hebben gestemd op de PVV, omdat zij hoopten dat dit de problemen met migratie zou oplossen. „Ik vind het ook mijn probleem dat er zoveel Nederlanders zijn die het bij de vorige verkiezingen noodzakelijk vonden om op u te stemmen. Want die mensen zijn keihard in de steek gelaten.”

Van der Plas over kabinetsval en arbeidsmigranten

BBB-leider Caroline van der Plas viel Wilders aan op de kabinetsval eerder dit jaar, toen de PVV uit de coalitie stapte. Volgens Van der Plas had Wilders zijn tienpuntenplan direct aan zijn asielminister Marjolein Faber moeten geven, in plaats van zijn coalitiegenoten ermee onder druk te zetten. Wilders noemde deze aanval volledige onzin. Hij vindt dat de BBB helemaal niet heeft geleverd, door niet direct in te stemmen met zijn asielplannen. 

„Dit is nou die rechtse droom die ook weer in de coalitie van VVD-leider Yeşilgöz moet zitten”, schamperde Jetten over de stekelige wisseling. Hij vindt dat de twee partijen hun beloftes voor strenger asielbeleid niet zijn nagekomen. „U hebt de asielketen volledig kapotbezuinigd. Daarom betaalt de belastingbetaler nu miljoenen aan opvang in hotels en cruiseschepen.”

Ook noemde Van der Plas het sluiten van de grenzen voor arbeidsmigranten slecht nieuws voor Nederland. Daarmee reageerde ze op Wilders, die herhaalde dat het migratiesaldo ‘een grote nul’ moet zijn. Hij ziet eventueel iets van ruimte om arbeidsmigranten toe te laten, mits dit wordt gecompenseerd door het terugsturen van mensen uit onder andere Syrië. Van der Plas vreest echter dat er dan onvoldoende mensen beschikbaar zullen zijn om te werken in onder meer de zorg, logistiek en bouw, omdat daar veel arbeidsmigranten actief zijn. „Dan moet iedereen in Nederland zelf zijn kantoor schoonmaken.”

Discussie over Gronings gas tijdens slotdebat

Jetten discussieerde met Joost Eerdmans (JA21) en Eddy van Hijum (NSC) over klimaat. JA21 wil gaswinning in Groningen hervatten, herhaalde Eerdmans „Als de Groningers gecompenseerd zijn en de huizen hersteld.” Hij vindt dat emotie de overheid heeft boven ratio in de discussie hierover. 

Van Hijum en Jetten hebben geen begrip voor het standpunt van JA21. Jetten: „Wat u kapotboort, is het vertrouwen van de Groningers dat de overheid hen niet nog een keer in de steek laat.”

Eerder in het debat vertelde Eerdmans dat hij een nacht in een caravan heeft geslapen om het geluid van windmolens te ervaren. Daarover zei Jetten: „Goed dat u dat heeft gedaan, maar er zijn Groningers die al tien jaar niet in hun huis kunnen wonen omdat het niet veilig is.” Volgens Jetten is gas uit Groningen ook niet nodig als de politiek inzet op windmolens op zee en kerncentrales.

AI-plaatjes is ‘demonisering’

Ook waren de inmiddels beruchte AI-plaatjes tijdens het slotdebat nog een keer voer voor discussie. Timmermans beticht de twee PVV-Kamerleden die een Facebook-pagina hebben bijgehouden met AI-plaatjes van „demonisering” van mensen met een migratieachtergrond en vluchtelingen. Op een nepplaatje wordt de leider van GroenLinks-PvdA bijvoorbeeld geboeid afgevoerd door twee politieagenten. „Met als gevolg dat er doodsbedreigingen onder stonden die uw twee volksvertegenwoordigers niet hebben verwijderd.” 

„U zet mensen tegen elkaar op, en dat maakt dit land zwakker. En dat is de oogst van meer dan twintig jaar Wilders.” De term ‘demonisering’ is een zeer beladen term in de Nederlandse politiek. Verschillende politici werden hiervan beticht nadat Pim Fortuyn in 2002 was vermoord door de dierenactivist Volkert van der G.

Reacties