1 tot 3 procent van de Nederlandse bevolking heeft OCD. Zo ook kunsthistoricus en schrijver Luuk Vulkers (31), die zijn eigen smetvrees onder de loep nam en er een boek over schreef. Want volgens hem klinken over smetvrees nog best wat misvattingen en is de logica van een OCD’er voor veel buitenstaanders niet te begrijpen.
Smetvrees valt onder het ‘kopje’ OCD/OCS (obsessieve-compulsieve stoornis), oftewel een dwangstoornis. „Het ding bij smetvrees, is dat je rationeel denkt: ‘Waar ben ik mee bezig?’ Dat is een interessant fenomeen”, legt Vulkers uit. „Een kenmerk van een dwangstoornis is dat je rationeel beseft dat dingen onzin zijn. Ik kon rationeel goed bedenken dat ik geen enge ziektes krijg als ik een theedoek aanraak, maar je gevoel en brein geven verschillende signalen af. Het voelt namelijk als een ramp, dat is het vreemde.”
Eerder schreef Metro ook over Roos, wiens dochter OCD heeft, en ook Marjolijn vertelde over haar OCD en hoe ze daarmee worstelt in het moederschap.
In het kort
- In Nederland heeft 1 tot 3 procent van de bevolking een obsessieve compulsieve stoornis (OCD).
- Kunsthistoricus en schrijver Luuk Vulkers beschrijft zijn smetvrees en OCD in het boek Alles Lekt.
- Zijn smetvrees richt zich op bloed, huid, naalden en angst voor stank en besmetting.
- Vulkers benadrukt dat OCD niet logisch is en dat ‘schoon’ en ‘vies’ cultureel bepaald zijn.
- Hij wijst misverstanden af, zoals dat smetvrees altijd met netheid samenvalt of dat je ‘een beetje OCD’ kunt zijn.
- Exposure en responspreventie (ERP) en soms medicatie kunnen klachten sterk verminderen, maar OCD verdwijnt zelden volledig.
- Volgens Vulkers helpt het als naasten dwanggedachten benoemen in plaats van steeds geruststelling te geven.
Waarom Luuk Vulkers zijn smetvrees niet kon loslaten
Smetvrees komt in allerlei vormen. Bij de schrijver focust zijn smetvrees vooral op bloed, huid, naalden, lichaamsgeur of angst voor stinken. „Eigenlijk zou ik het liefst willen dat we allemaal van staal waren. Bij mij manifesteerde het heel erg in de angst voor besmetting met een ziekte en het verlangen naar ‘schoon’. Bij OCD zie je overigens bijna nooit dat het zich slechts in één vorm uit. Je hebt vaak ook controledwang of andere uitingen. Het is meestal niet alleen smetvrees.”
Vulkers kan zich geen exact moment herinneren dat zijn smetvrees begon. „Het sloop er geleidelijk in en het werd steeds erger. In mijn puberteit wist ik minder over smetvrees en OCD en daardoor kun je dingen minder goed plaatsen. Ik realiseerde me wel dat ik een probleem of vraagstuk had, waar ik antwoorden op probeerde te vinden. Vanaf mijn zeventiende was ik me daar wel bewust van.”
Hij vervolgt: „Maar mijn moeder vertelde dat ik als kind al vergelijkbaar gedrag vertoonde. Zo liep ik als jongetje ooit in de Hema op de afdeling voor bestek en staken de messen met de puntjes uit de bakken. Daarna was ik kennelijk de hele dag bezig met het feit dat mensen zich aan de messen konden bezeren. Ik kon dat niet loslaten en wilde terug naar de Hema om alle messen om te draaien. Daarin hoor je al dat alle verantwoordelijkheid in mijn hoofd bij mij lag. Dat liet ik niet meer los. Een OCD’er laat niet meer los.”
‘Goor’ boek over smetvrees
De schrijver ging op onderzoek uit naar zijn eigen smetvrees en schreef er zijn boek Alles Lekt over. „Dit boek is geen zelfhulpboek. Het is mooi als het inspireert of helpt, maar het ik reik geen praktische tips aan. Ik heb deze stoornis en dat is vervelend, maar het roept ook interessante vragen op en ik ging op zoek naar antwoorden in de geschiedenis, kunst en cultuur. Het boek bestaat uit twee delen. Eén daarvan gaat over maatschappelijke opvattingen over schoon, vies en reinheid, en het tweede deel gaat meer over mentale gezondheid. Mijn eigen smetvrees was de aanleiding om het bredere verhaal te vertellen.”
De titel van zijn boek verwijst naar de persoonlijke uiting van zijn smetvrees. „Zoals ik al zei, had ik het liefst gewild dat onze huid van staal was. Ik heb moeite met het feit dat de wereld zo poreus is, waarin dingen verslijten, versmelten en materie loslaat. Lichamen doen dat ook. Alles Lekt verwijst daarnaar. Daarnaast klinkt het best vies en dat vind ik dan weer grappig bij een boek over smetvrees. Het is overigens een best goor boek geworden. Daarin ga ik niks uit de weg.”
Schoon en vies
Vulkers omschrijft twee belangrijke bevindingen die hij in zijn onderzoek ontdekte. „Ik kwam erachter dat een concept als ‘schoon’ of ‘vies’ door cultuur wordt gevormd. Maar het wordt ook veel ingezet om groepen buiten te sluiten. Kijk bijvoorbeeld naar nazipropaganda, waarin vernuftig gebruik wordt gemaakt van vergelijkingen met ziektes en plagen om bevolkingsgroepen weg te zetten. Dat is, helaas, heel effectief geweest om angst aan te jagen. Maar je hoort het ook terug in de speech van Geert Wilders over de ‘kopvoddentaks’, waarin woorden als ‘vervuilers’ en de ‘straten schoonvegen’ gebruikt worden. Maar ook in de Israëlische politiek worden Palestijnen ontmenselijkt door vergelijkingen te maken met bacteriën, bacillen, ratten en afval. Die taal komt door de hele geschiedenis terug.”
Hij vervolgt: „Daarnaast zijn er veel misverstanden over hoe we naar OCD kijken. 1 tot 3 procent van de Nederlandse bevolking heeft OCD. Er zijn veel verkeerde ideeën over smetvrees en OCD, waardoor je je alleen en onbegrepen kunt voelen. De logica van de stoornis is namelijk heel anders dan bij andere mensen. Het zou goed zijn als daar meer begrip voor zou zijn.”
Misverstanden over OCD
Volgens Vulkers is één zo’n misverstand rondom smetvrees dat je heel schoon bent. „OCD is niet logisch en rationeel en kan heel specifiek tot uiting komen. Mijn aanrecht is vast minder schoon dan dat van een ander en mijn huis is rommelig en stoffig, want dat valt niet onder mijn gekke logica. Maar ik ben bijvoorbeeld wel heel bang dat ik in een park op een naald ga staan en enge ziektes krijg. Ook dat is smetvrees.”
Hij vertelt verder: „Nog zo’n misverstand is dat je, als je georganiseerd of opgeruimd bent, ook ‘een beetje OCD’ bent. Maar zo werkt het niet. Een OCD’er wordt geteisterd door gekmakende onrust die hem of haar handelingen laat doen om eventjes verlichting te geven van die onrust. Maar op de lange termijn geeft dit alleen maar meer onrust. Dat is echt iets anders dan georganiseerd of netjes zijn.”
Gemeenschappelijke deler
Volgens de schrijver hebben OCD’ers dingen gemeen met elkaar. „Vaak hebben we een bovenmatig verantwoordelijkheidsgevoel waarin je je eigen rol overschat. Bijvoorbeeld: ‘Als ik dit niet doe, dan gaat iedereen dood’. Maar je ziet bij OCD’ers ook vaak perfectionisme en het vraagt om veel discipline.”
Verder zijn er onderling volgens Vulkers ook veel verschillen. „In mijn boek omschrijf ik mijn ontmoeting met Francine. Bij haar manifesteerde haar smetvrees zich vooral in haar huis, wat het tegenovergestelde is van wat ik heb. Sinds haar moeder overleed, beschouwde ze de hele inboedel van haar moeder als ‘besmet’. Dat mocht ze dan ook niet meer aanraken en als dat per ongeluk toch gebeurde en ze daarna weer iets anders aanraakte, was ook dat besmet. Daardoor leeft ze in een huis met allerlei besmette zones die steeds groter worden. Dat is compleet anders dan bij mij thuis. In huis heb ik voor mijn gevoel juist controle. Maar de onrust en handelingen doen om die onrust te temperen, kent iedere OCD’er. De logica en het bouwwerk aan regels en manieren verschilt alleen per persoon.”
Hoe ERP-behandeling Luuk Vulkers hielp met zijn OCD
Maar waar komt die OCD toch vandaan? Vulkers dacht nog een poos dat het wellicht te maken had met zijn geaardheid en de homohaat in onze maatschappij, maar van die theorie stapte hij ook weer af. „Het is nu eenmaal een complex web. Er zijn allemaal factoren die kunnen meespelen, maar waar OCD precies vandaan komt, weten ze niet. Zowel nature (aangeboren) als nurture (aangeleerd) spelen mee en het kan ook worden aangewakkerd door ingrijpende gebeurtenissen. Op hersenscans is te zien dat bij OCD in bepaalde delen van het brein meer activiteit is. Artsen kunnen het dus aanwijzen. En vrouwen ontwikkelen bijvoorbeeld vaker OCD tijdens een zwangerschap of na de bevalling, wat een ingrijpende verandering in een mensenleven kan zijn. Maar wat de exacte oorzaak is, is niet bekend. Het is niet allemaal te herleiden naar één ding.”
Met de OCD van de schrijver gaat het momenteel goed. „Ik heb daar behandeling voor gehad, de zogenoemde exposure en responspreventie (ERP). De dingen waar ik eerder last van had, daar heb ik bijna geen last meer van. Maar er zijn wel andere onderwerpen waar het soms naartoe springt. Het is niet helemaal weg, maar daar ga ik ook niet vanuit.”
Hoewel ook klinkt dat sommigen helemaal van hun klachten af komen, is Vulkers deze mensen nog niet tegengekomen. „Dat is niet deprimerend bedoeld, want ik heb een blij en leuk leven, maar ik ken geen mensen die helemaal OCD-vrij zijn na behandeling. Maar je hoort wel dat mensen bijvoorbeeld bijna geen last meer hebben of dat de OCD hun leven niet meer regisseert. Of dat mensen toch een gevoel van controle ervaren of langere episodes geen last hebben. Er is overigens ook medicatie voor dwangstoornissen, die bij sommigen ook kan helpen.”
Voeden van dwanggedachten
Zoals Vulkers goed omschrijft, is de logica van OCD voor omgeving of buitenstaanders wellicht moeilijk te begrijpen. Maar hoe ga je daarmee om? De schrijver benadrukt dat hij niemand iets wil opleggen en dat hij zeker geen therapeut is. „Maar wat vaak gebeurt bij mensen die de diagnose OCD hebben, is dat de omgeving meegaat in de dwangen. OCD’ers zijn op zoek naar geruststelling en vragen die vaak aan hun omgeving.”
Vulkers schetst een voorbeeld: „Stel, ik raak een theedoek aan en vraag dan ‘kan ik hierdoor doodgaan? Wat denk jij? Hoe groot zou die kans zijn?’, dan is mijn omgeving geneigd om te zeggen: ‘Welnee, dat kan niet, maak je maar geen zorgen’. Een heel normale reactie. Maar bij OCD werkt dat vaak averechts: je voedt de dwanggedachten door erin mee te gaan, door de angsten en rampscenario’s als reële opties te beschouwen. En dat zijn ze niet, ondanks dat je brein doet alsof dat wel zo is. En een OCD-brein vindt altijd wel weer iets nieuws: nu is het de theedoek, morgen de deurklink.”
Wat je als omgeving beter kunt zeggen tegen iemand met OCD
Volgens Vulkers werkt een andere aanpak daarom beter. „Mensen met OCD moeten hun brein aanleren dat ze niet constant geruststelling nodig hebben, dat ze de dwanghandelingen niet nodig hebben. Wat daarom vaak helpt, is als de omgeving de dwang bij een OCD’er benoemt. ‘Zou deze vraag door de OCD kunnen komen?’ Ik werkte lange tijd als vrijwilliger bij de Angst, Dwang en Fobie Stichting en sprak mensen aan de telefoon die echt smeekten en schreeuwden in de hoop dat ik ze geruststelling zou geven.”
Hij vervolgt: „Een bekende dwanggedachte gaat bijvoorbeeld over brandstichting; mensen gaan dan eindeloos terug naar plekken om ze te controleren en zijn constant bezig met brand voorkomen. In zo’n geval zei ik dan aan de telefoon: ‘Het liefst zou ik u nu geven wat u wil, maar we weten van OCD dat dat uiteindelijk niet werkt’. En dan leg ik die mechanismes uit, voor zover dwangpatiënten die niet al kennen. Je zoomt daarmee uit en helpt iemand met OCD om van bovenaf naar zichzelf te kijken. Geruststelling krijgen en dwanghandelingen uitvoeren geeft even verlichting, maar uiteindelijk versterken ze de OCD alleen maar.”
Dit zijn de best gelezen artikelen van dit moment:
- Bastiaan (41) in Ex-treem gênant: ‘Ze vond dat ik te veel tijd met mijn zoon doorbracht’
- Katja Schuurman lekker ordinair in Spaanse all-inclusive: ‘Pina colada… mét verse ananassap!’
- Dikke tranen en boegeroep: zo eindigde het allerlaatste concert van ‘de oude’ K3
- ABN AMRO waarschuwt: Nederland krijgt mogelijk 1 miljoen gezinswoningen te veel
- Onderzoek onder 800.000 werknemers: déze werkfout veroorzaakt meer stress dan werkdruk (en de oplossing is simpel)
