Nu het einde van het schooljaar nadert en de zomervakantie dichterbij komt, nemen ook de vragen onder kinderen toe: ga je over, haal je je toetsen? Die periode brengt vaak extra prestatiedruk met zich mee. De onzekerheid kan bij kinderen zorgen voor veel stress en ongezonde spanning.
Orthopedagoog Maaike Overeem, die op haar Instagram-pagina praktische tips, inzichten en herkenbare voorbeelden over faalangst deelt, ziet in haar praktijk regelmatig kinderen die hier flink onder lijden. Hoe doorbreek je deze druk en help je kinderen beter om te gaan met spanning rond toetsen en overgangsmomenten? Ze deelt haar tips met Metro.
Waarom ervaren kinderen al vanaf groep 3 stress voor toetsen?
Dat kinderen stress ervaren bij toetsen, begint al op jonge leeftijd. „Docenten zien dit terug bij eindtoetsen in groep 8, maar ook al eerder, bijvoorbeeld in groep 3. Het is niet zo dat scholen dit allemaal zelf opleggen; het komt vanuit de overheid in de vorm van meetmomenten in het onderwijs, waarbij wordt gekeken naar hoe een leerling scoort. Dit zie je ook terug in rapporten”, zegt Overeem tegen Metro.
Overeem noemt voorbeelden van gestresste kinderen rondom die toetsmomenten: „Een meisje vertelde me dat ze tijdens Cito-toetsen naar de wc gaat, huilt, haar hoofd tegen de muur bonkt en gedachten heeft die ze niet uit haar hoofd krijgt, en zich een mislukkeling voelt. Dit speelt al in groep 4 en kan heel heftig zijn. Andere klachten die ik zie zijn eczeem, roodheid rond de mond en spanning. Ouders herkennen dit ook: buikpijnklachten, slecht slapen voor toetsen en stress. In de klas zie je gedrag zoals met het hoofd op tafel liggen, niet tot werken komen of vier keer achter elkaar naar de wc gaan.”
Wanneer wordt gezonde spanning ongezonde prestatiedruk?
Maar wanneer is deze spanning gezond, en wanneer problematisch? „Wij als volwassenen ervaren ook stress, soms zoals een knoop in de maag. Dat is gezonde spanning. Ik leg dat altijd zo uit aan kinderen: het komt doordat we vroeger als jagers alert moesten zijn om voedsel te verzamelen en snel weg te rennen als er gevaarlijke wilde dieren aan kwamen. Dat alarmsignaal is dus normaal, bijvoorbeeld bij een spreekbeurt of belangrijke sportwedstrijd, maar wordt problematisch als je er last van krijgt.”
De volgende vraag is waar die stress vandaan komt: „Stress door Cito-toetsen komt door een combinatie van factoren, zoals karaktereigenschappen, bijvoorbeeld perfectionisme, maar ook hoge verwachtingen vanuit de omgeving en het willen vermijden van fouten. Ook bij ouders zie je vaak perfectionisme, dat nemen kinderen regelmatig over. Kinderen zien bovendien vaak dat ouders alles ‘perfect doen’ en er wordt niet altijd openlijk over fouten maken gepraat.”
De orthopedagoog vervolgt: „Tegenwoordig is er meer prestatiedruk dan vroeger, omdat de maatschappij er steeds meer op is gericht. Scholen gaan er over het algemeen goed mee om en docenten zijn zich bewust van de druk. Je hoort tegelijkertijd minder dat ze de toetsen zelf te moeilijk vinden. Wel kan de manier van vragen soms verwarrend zijn. Kinderen die moeite hebben met concentratie kunnen extra last hebben, zeker door alle prikkels van filmpjes. Toetsen zijn vaak juist stil en eentonig, wat lastig kan zijn voor kinderen die gewend zijn aan constante prikkels.”
6 tips om kinderen te helpen bij toets-stress en faalangst
„Als je kind zegt: ‘Ik heb zo’n buikpijn voor de toets’, is het verleidelijk om te reageren met ‘wat vervelend, ik leef met je mee’. Het helpt om het gevoel te erkennen en te begrijpen hoe het brein werkt. Veel ouders zijn zelf ook perfectionistisch, zonder dat ze het doorhebben. Onbewust leggen ze vaak druk op hun kinderen. Daarom is het goed om thuis te praten over fouten maken. Je kunt bijvoorbeeld elke dag bespreken wat je van fouten hebt geleerd, in plaats van ze alleen als slecht te zien.”
Overeem heeft een lijstje opgesteld dat je aan de koelkast kunt plakken, met tips hoe je om kunt gaan met angst voor toetsen of faalangst bij kinderen.
1. Erken het gevoel
‘Ik zie dat je het spannend vindt. Dat is oké, je hoeft niet meteen rustig te zijn, of: het is niet erg om zenuwachtig te zijn. Dat laat zien dat het belangrijk voor je is.’
2. Haal de druk eraf
‘Het hoeft niet perfect, je hoeft het alleen maar te proberen’. Of: ‘Fouten maken is juist de bedoeling, daar leer je van.’
3. Adem samen
‘Zullen we even samen ademhalen? Adem in door je neus… en uit door je mond. Dat helpt je lijf om te kalmeren.’
4. Gebruik humor of speelsheid
‘Oei, jouw hoofd lijkt op een overvolle boekenkast! Zullen we even opruimen met een dansje?’ Of: ‘Laten we het proberen met gekke stemmen, dat maakt oefenen minder spannend.’
5. Benoem kleine stappen
‘Wat is één klein stapje dat we nu kunnen zetten?’ Of: ‘Je hoeft niet alles in één keer te kunnen. Leren is een trap, geen lift.’
6. Vier het proberen, niet het resultaat
‘Wat goed dat je het hebt geprobeerd, ook al vond je het moeilijk.’ Of: ‘Ik ben trots dat je het durfde. Dat is al een succesmoment.’
Als je kind een goed cijfer heeft gehaald is het volgens Overeem niet altijd de beste manier hier veel nadruk op te leggen. „Hoewel je zeker kunt zeggen dat het knap is, probeer toch niet alleen te focussen op cijfers, maar geef ook feedback op het proces, zeg wat vaker: ‘Wat heb je je best gedaan’. Of: ‘Ik zie dat je hier elke avond voor hebt geleerd, wat goed van jou!’ Het gaat om wat een kind doet en leert. Dus geef specifiek aan wáár je trots op bent.”
Natuurlijk mag je verwachtingen stellen, maar voor kinderen is school volgens Overeem een plek waar ze opkijken tegen juffen en meesters. Daarom is het belangrijk dat er een veilige sfeer is waarin fouten maken normaal is. Als docent kun je dat versterken door niet alleen resultaten te benoemen, maar ook het proces en de inzet.
Jaar blijven zitten bron van stress voor kinderen
Kinderen maken zich volgens Overeem opvallend vaak zorgen over dat ze blijven zitten. Dat begint soms al in groep 5 of 6. Het is volgens de orthopedagoog daarom belangrijk dat hier op tijd over gesproken wordt. „Bij een meisje dat zich zorgen maakte over toetsen, vroeg ik bijvoorbeeld: ‘Waar ben je eigenlijk bang voor?’ Haar antwoord was simpel: ‘Dat ik blijf zitten’.”
„Juist dan is het belangrijk om aan te geven wat een toets eigenlijk meet en waar je als kind nog aan kunt werken. Blijven zitten is vaak iets dat al eerder in het jaar wordt benoemd en aan het einde van het jaar wordt dit definitief. Toch zie je dat die zorgen vaak blijven hangen. Het helpt als dat niet alleen als ’toetsuitslag’ wordt gebracht, maar als onderdeel van een breder gesprek over groei”, benadrukt Overeem.
Hoe kunnen ouders en leerkrachten fouten maken normaliseren?
Uiteindelijk ligt er een grote rol bij meesters en juffen en scholen: hoe je lessen vormgeeft, hoe je leren leuk maakt en hoe je een veilige sfeer creëert, want school is een groot deel van het leven van een kind.
„In de praktijk voelt een toets vaak als erg belangrijk, omdat de eindtoets ook meetelt in het eindadvies. Daardoor kan het lijken alsof één moment zwaarder weegt dan de hele ontwikkeling, terwijl dat eigenlijk niet de bedoeling is. Voor docenten en meesters en juffen is het belangrijk om uit te leggen dat iets niet afhangt van een toetsmoment, maar van het gehele schooljaar.”
Dit zijn de best gelezen artikelen van dit moment:
- Binnenkijken bij Montana Meiland: haar huis van 789.000 euro heeft een opvallende verrassing in de garage
- Mira (1) kan door zeldzame jeukziekte TSW nauwelijks kind zijn: haar ouders hopen op redding op Bali
- Gerard Joling is geen fan van Femke Halsema: ‘Met uitgestreken gezicht leuk doen met Amalia’
- De Spaarrekening van Jemima (42): ‘We hebben 20K spaargeld, maar mijn man wil niks uitgeven’
- WOZ-waarde schiet opnieuw omhoog: dit is de gemiddelde woning in Nederland nu waard
